10-10-08

Beschaaf het kapitalisme !

 Zijn we intussen wijzer geworden dan in 1929 in het oplossen van problemen?

Het beurssysteem davert, de ongelimiteerde groei is een wensdroom die best nooit meer gedroomd wordt. Langs alle kanten roept men om staatshulp. Misschien is dit ogenblik nog niet zo ongelukkig: het kan een tijd van inkeer zijn, van bezinning rond een systeem dat niet zaligmakend is dat toch spaak moest lopen. Regularisatie is noodzakelijk, bankcontrole van buitenaf is toch een vanzelfsprekendheid! En niet alleen het financiële luik vereist controle en regularisatie ook de werkgelegenheid. Nu tijden van recessie aanbreken lijkt het best de arbeid te herverdelen (met gedeeltelijke werkloosheid bvb zoals bij Volvo Gent) en niet over te gaan tot ontslag voor een groep die daarmee uit het arbeidscircuit vallen. Samen niet alleen het gewin maar ook de lasten delen is tenslotte voordeliger want zo vermindert de ongelijkheid. En de staat slechts opzadelen met verlieslatende taken en al het winstgevende privatiseren getuigt van je reinste perversie.

 

In die Zeit van enkele maanden terug stond een herdruk van Marion Gräfin von Dönhoff waarin ze een oproep deed: Beschaaf het kapitalisme. Een tekst geschreven vanuit het besef dat een stelsel herleid tot consumentisme geen samenleving is, laat staan een beschaving...

Hierna de vertaling van deze voor een Duits publiek geschreven tekst, wat er evenwel instaat geldt voor ons allen nu meer dan ooit:

(oorspronkelijke tekst : http://www.zeit.de/1996/36/rede.txt.19960830.xml )

 

Beschaaf het kapitalisme!
Ontketende vrijheid en geld is niet voldoende. Pleidooi voor een nieuw burgerschap


In de loop van het Hitler-tijdperk, keken we uit naar de beginselen van de rechtsstaat, verlangden we vrijheid en rechtvaardigheid. Hier, in het oostelijke deel van Duitsland moesten we nog veertig jaar langer op deze zegeningen wachten.

Een dag was het zover, maar nu ontdekken we, hoewel aan de voorwaarden is voldaan: de rechtsstaat, de scheiding der machten, pluralisme, dat de samenleving geenszins is zoals we ze ons hadden gewenst en zoals we ze na het einde van het totalitaire regime voor vanzelfsprekend hielden.

Waarom is dit zo? Wat ontbreekt? Waarop hebben we de hele tijd gewacht? Antwoord: Op de beschaafde samenleving, een beschaafde gemeenschap. Maar wat kregen we? Een pure consumerende samenleving, volgens sommigen, een 'Graai-Gemeenschap'.

Ik denk dat we moeten op dit punt duidelijk zijn: liberalisme en tolerantie, voorwaarden voor een beschaafde samenleving, heeft de mens niet van nature geërfd, hij moet daartoe worden opgevoed, door ouders, school en samenleving. De kenmerken van liberalisme en tolerantie, zoals ook de burgerlijke maatschappij zijn het resultaat van beschaving. Eerst in de Verlichting, die uitbraak uit zoals Kant zegt: "selbstverschuldete” onmondigheid heeft de voorwaarden voor de burgerlijke maatschappij gecreëerd.

Rechtsstaat, de scheiding der machten, pluralisme en openheid zijn voorwaarden, maar dat alleen dat is voldoende. Het hangt af van wat de burgers ervan maken, hun instelling, hun gedrag, hoe ze hun prioriteiten stellen. Vandaar: Niet alleen de regeringen dragen de verantwoordelijkheid, elke individuele burger is voor het geheel medeverantwoordelijk.

De instelling van de burgers, hun houding, het 'klimaat' van de samenleving, is in de verschillende tijdperken steeds opnieuw veranderd. In de 18de en begin 19de eeuw was Europa - heel Europa - een mentale ruimte, waartoe als een vanzelfsprekendheid Petersburg, Krakau en Praag evengoed behoorden als Rome of Parijs. In die tijd was Duitsland het intellectuele laboratorium van Europa, hier was de geboorteplaats van Albert Einstein en Karl Marx, die mannen die de wereld veranderden.

In de tweede helft van de 19e eeuw, staan wetenschap, technologie en de grote uitvindingen op de voorgrond. En nu, in onze tijd, na twee wereldoorlogen, die zo veel vernietigden, zijn het economische belangen, waarop de ambitie gericht is: het BNP, de productie, de handel en vooral het geld. Duitsland is van een cultuurnatie een consumptienatie geworden.

Nogmaals de vraag: Waarom is onze samenleving zo onbevredigend, hoewel alles wat vandaag de dag een rechtstaat uitmaakt, gewaarborgd is? Waarom verlaten mensen de kerk? Waarom verliezen partijen en vakbonden trouwe leden? Waarom schimpen burgers op politici en de politici op de media? In het kort: Waarom is er zoveel frustratie, terwijl het voor de meerderheid goed gaat als nooit tevoren?

Natuurlijk zijn er een aantal redenen. We staan zeker op tijdsscharnier die gekenmerkt wordt door globalisering, computer-technologie en elektronische informatiewerkwijzen die waarschijnlijk kunnen leiden tot grotere sociale veranderingen als het aanbreken van technisch wetenschappelijke tijdvak.

We zien een tijd van nieuwe onzekerheden, en dat veroorzaakt angst. Bovendien, wat moeten we met niet te stoppen toenemende werkloosheid wanneer bedrijven slechts winstgevend worden door werknemers te ontslaan, plaatsen slechts gesaneerd kunnen worden door werknemers op straat te zetten? Verder nog de kwellende vraag: Wat zal er gebeuren met Rusland? Dreigen nieuwe gevaren in het Oosten?

Specifieke problemen hebben altijd bestaan. Vandaag is er echter iets anders, iets onafweegbaars, iets volledig onkonkreets wat de mensen bedrukt, vaak zonder zich daarvan rekenschap te geven. Elke metafysische, elke transcendente verwijzing is weggeveegd, het belang, het interesseveld ligt uitsluitend in de economische ruimte: het produceren, consumeren, geld verdienen. Een tijd loopt dat vrij goed, maar dan opeens speurden velen: Dit kan toch niet de zin van het leven zijn.

Aan alle grote omwentelingen in de geschiedenis zijn nieuwe filosofische inzichten voorafgegaan: Zonder de ideeën van Charles Montesquieu was de Franse Revolutie ondenkbaar en de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring evenmin. Aan ons tijdperk aan de andere kant zijn geen geestelijke voorwaarden verbonden. Er waren alleen ideologieën, en ze zijn dan nog geperverteerd: De conservatieven door Hitler, die alle waardenvoorstellingen van recht tot in het absurde heeft geleid, en in het linkse kamp door Stalin's brutalisering van het socialisme. Wat overblijft is de markteconomie.

Als economisch systeem is de markteconomie onovertroffen. Als zingeving is ze echt onvoldoende. Ze is zeer possessief. De markteconomie neemt de mens volledig in beslag en verdraagt geen goden naast haar. Haar essentie is de concurrentie en haar motor is het egoïsme: ik moet beter, meer, meer verdienen dan de andere, anders kan ik niet overleven. De aandacht voor dit principe heeft ertoe geleid dat alle het geestelijke, culturele naar de zijkant werd gedrongen en tenslotte steeds meer en meer in de vergetelheid geraakt.

Deze situatie is voornamelijk het gevolg van de interactie tussen secularisme en het kapitalisme, maar het zou grondig verkeerd zijn te denken dat de secularisatie ongedaan kan worden gemaakt- dat is onmogelijk. In de laatste tweeduizend jaar is de godsdienst al meermaals afgeschaft, de laatste keer in het voordeel van de rede tijdens de Verlichting. In tijden van nood hebben de mensen zich de godsdiensten weer herinnerd en hen hun rechtmatige plaats weer gegeven.

Wat het kapitalisme en de markteconomie betreft die moet onder alle omstandigheden worden behouden en niet worden afgeschaft - ze moet beschaafd worden gemaakt, bij wijze van spreken. Grenzen moeten worden gesteld: vrijheid zonder zelf-beperking, ontketende vrijheid eindigt in de economische sfeer noodzakelijkerwijs in een 'catch-as-catch-can', en tenslotte in een schreeuw om een "sterke man", die alles dan weer moet richten. In het oosten, waar dit - met name in Rusland – het best te zien is heeft men gezien dat het geen zin heeft te duiken van een gecontroleerde economie in een vrije markteconomie en vanuit een autoritaire maatschappij in een tolerante samenleving.

Het is noodzakelijk dat vooraf bepaalde politieke structuren opgericht worden. Anders is het resultaat - zoals Rusland laat zien - de verspreiding van de maffia, zij die geen respect hebben voor mensen, de potentiële criminelen bedienen zich dan zonder inachtname van regels.

Maar niet alleen in het Oosten, ook in het westen, zien we de gevolgen van een manier van leven, die slechts op eigen baat gericht is, zonder verantwoordelijkheid te willen dragen voor het geheel. Een ontketening van alle verlangens is onvermijdelijk: Nooit eerder was er zoveel corruptie tot in de hoogste kringen, overal in Europa worden ministers wegens corruptie uit regeringen ontslagen in Italië werd een minister-president tot acht jaar gevangenisstraf plus vijf veroordeeld en in Duitsland worden op dit ogenblik (tekst uit 1996!!) 1860 artsen van corruptie beschuldigd.. De hoge officier van justitie van Frankfurt am Main, zei onlangs dat in zijn district sinds 1987 1500 bestuurders en hoge ambtenaren (meestal degenen die verantwoordelijk zijn voor de afgifte van vergunningen )wegens corruptie werden onderzocht.
(... )
Het normale gevoel van rechtvaardigheid, het gevoel bij wat je doet en niet doet, is door het ontbreken van ethische principes en morele belemmeringen zo verkommerd dat men zich moet afvragen: Kan een samenleving onder dergelijke omstandigheden nog wel leven?

Ten allen tijde was er steeds iets dat verder lag dan het zakelijk positivistische, iets wat de samenleving bij elkaar hield. In primitieve samenlevingen waren het de cultus of tradities, later de godsdienst of de gemeenschappelijke cultuur. In ieder geval er was altijd iets dat gedragsnormen creëerde, want zonder die normen kan een samenleving niet bestaan.

Zonder een ethische minimale consensus zal ook de brutalisering van het dagdagelijkse leven altijd toenemen.
Nu al gaat geen dag voorbij waar de kranten niet vermelden dat iemand werd doodgeschoten omdat hij iemand in de weg stond. Of dat kinderen een dakloze doodden om te zien hoe dat is, of een adolescent een kleurling neerslaat omdat die naar verluidt hier niks te zoeken heeft.

Dat het zo niet verder kan, is duidelijk het enige probleem is, hoe kunnen ethische waarden weer geïnterioriseerd worden ? Gezag helpt hier weinig en wetsbepalingen evenmin. Is er nog een potentieel reservoir aan gemeenschapsgevoel aanwezig dat weer zou kunnen worden geactiveerd?

Ik bedoel, die lichtbaken die miljoenen burgers vormden om te demonstreren tegen vreemdelingenhaat bewijst dat solidariteit zeer goed kan worden geactiveerd. En telkens opnieuw dat verlangen naar participatie, naar deelname aan beslissingen, naar meer inspraak in besluiten maakt dit duidelijk. Het is niet waar dat mensen moe zijn van de politiek. Ze vinden alleen dat de politici meer geëngageerd en kordater moeten optreden.

Een zaak moet men alleszins weten. Er is geen systeem dat kan worden ingevoerd, geen maatregel die kan worden gestart om de nodige bewustzijnsverandering door te voeren.. Het kan alleen door de burgers zelf gebeuren. Het betreft weerkelijk ons allen, elk van ons.

 

(Fragment uit de dankrede die Marion Gräfin Dönhoff hield in Dresden n.a.v. De Erich Kästnerprijs.)

 

 

(Vertaling, cursivering en vetgedrukte tekst van doeterniettoe )

18:30 Gepost door doeterniettoe in Maatschappij | Permalink | Commentaren (0) | Tags: economie, kapitalisme |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.